تفسیر نهج البلاغه

 

بخش اول:

1- چرا سید رضی برای مجموعه گزیده ای از آموزه های امام علی (ع) عنوان نهج البلاغه را برگزید؟

سید رضی چنین اظهار داشت که پس از تمام شدن تحقیقاتم، چنین دیدم که نامش را نهج البلاغه بگذارم ؛ زیرا این کتاب درهای بلاغت و سخنوری را به روی بیننده خود می گشاید و خواسته هایش را به او نزدیک می سازد .هم دانشمند و هم دانشجو را بدان نیاز است ، و هم مطلوب سخنور و پارسا در آن وجود دارد، سید رضی بیشتر از زاویه فصاحت و بلاغت و ادب به سخنان مولی می نگریسته و بیشر نظرش را جلب می کرده است. از این رو نام مجموعه را نهج البلاغه نهاده است.

 

2-آیا عصر زندگی شریف رضی در بوجود آمدن نهج البلاغه و ساختار و انتخاب مطالب آن تاثیر داشته است ؟بررسی کنید .

قرن چهارم هجری- روزگار شریف رضی و عصر تالیف، قرنی پر تلاطم و دارای فراز ونشیب بسیار و تحولات علمی بی نظیر بوده است. با کاهش نسبی و تدریجی تسلط مطلق خلافت درقرن 4/ چهارم هجری ملل و اقوام و افراد امکان شکوفایی استعدادها و باروری اندیشه ها را یافتند . در این اوضاع و احوال بود که اثر بی نظیر نهج البلاغه به دست سید رضی ظهور یافت. یعقوبی ، مورخ قرن دوم  اظهار می کند؛ مردم در زمان او چهارصد خطبه از امیر مومنان علی (ع) را به خاطر داشتند و در میان آنها رایج بود و آنها را در سخنان خود به کار می بردند. مسعودی هم که درقرن سوم و نزدیک به قرن چهارم بود، همین طور می نویسد . مشخص است در قرون دوم ، سوم و چهارم چه میزان از کلام امام علی (ع)در میان مردم رایج بود و سید رضی برای نهج البلاغه از آنها استفاده کرده است.

3-   چه ویژگی شخصیتی سید رضی زمینه ساز تالیف نهج البلاغه بوده است ؟

وی از وجوه مختلف شخصیتی ، یعنی وراثت ، تربیت، کرامت، عزت، معرفت و حکمت انسانی کم نظیر است. او از خاندان علویان بغداد متولد شد و از جانب پدر به امام هفتم و از مادرش به امام چهارم امام سجاد (علیه السلام)می رسد .

4-آیا نهج البلاغه به جز تقسیم بندی مطالب به سه بخش خطبه ، نامه و حکمت ها دارای نظمی خاص در تالیف است؟ آری نهج البلاغه از نظم خاصی در تألیف برخوردار است. که بدین قرار می باشد:

اول خطبه ها دوم نامه ها و پیغام ها و سوم کلمات حکمت آمیز و موعظه ها را انتخاب کردم و هر یک را در بابی مستقل قراردادم ، چه بسا قسمتهای نامتناسب در این سخنان آمده زیرا در این کتاب نکته های شگفت و قطعه های درخشان را برگزیدم و قصدم هماهنگی و نظم تاریخی و پیوستگی میان سخنان نبوده است.

5- آیا تمام آنچه شریف رضی دو بخش خطبه ها و یا نامه ها آورده، خطبه یا نامه است؟

اگر پاسخ منفی است بررسی کنید که چرا غیر خطبه ها و نامه ها رادراین بخش قرارداده است؟ خیر- شریف رضی در سخنان خود می نویسد ؛ هرگاه سخنی از امام علی (ع)در مورد بحث و مناظره یا پاسخ سوال و یا منظوری دیگری بود که به آن دست یافتم ، ولی جز هیچ یک از این سه بخش نبود ، آن را در مناسب ترین و نزدیک ترین باب نامه ، نامه ، خطبه و حکمت ها قرار دادم.

6-آیا نهج البلاغه می تواند راهنمای زندگی امروز بشر باشد ؟به چه نحو ؟

 نهج البلاغه به تبع قرآن کریم ، بیانگر ارزش وضد ارزش ها و راهنمای انسانی و جوامع انسانی به ارزش های الهی – انسانی ، ونشان دادن روش ها و خط مشی های درست برای رساندن انسان و جوامع به مقصد و مقصود و دور کردن آنان از به کارگیری روش های باطل و فرو غلطیدن در راه های نادرست است . تعالیم نهج البلاغه راهی است برای شکوفایی استعدادهای انسانی در جهت کمال مطلق .

 

بخش دوم – فصل اول :

1-    خداشناسی درنهج البلاغه ازچه سنخ خداشناسی است وشاخصه های آن چیست؟

انسان هرگونه که خدا رابیابد ،خود را آسان می سازد، تا عبد به خصلت معبود درآید .آنان که خداوند را خودکامه ،خشن و بی قانون تصور کند حکومت،مدیریت ،سیاست وروابط اجتماعی مناسب این فهم رو می کنند.

2-این سخن که « محور اندیشه دینی، خداشناسی است » چگونه در نهج البلاغه قابل تبیین است؟

 محور اندیشه دینی خداشناسی است و اساس رسالت پیام آوران الهی این بوده است که انسان را با حقیقت هستی پیوند دهند و اندیشه خداباوری را به مردمان عرضه و ترویج و تثبیت کنند ، زیرا خدا باوری درمعنای صحیحش چنان تحول در همه شئون زندگی آدمیان ایجاد می کنند که همه چیز را در جهت تعالی دگرگون می سازد.

3- چه مواردی دیگر از خداشناسی در عینیت زندگی را می توان در نهج البلاغه یافت؟

01 امنیت روحی  02 نفی گردن فرازی وتکبّر و تجبّر   03 توجیه مسئولیت انسانی  04 وارستگی و پرواپیشگی  05 عدالت پیشگی و ظلم ستیزی     06 استقامت و پایداری   07 آزادی و آزادگرایی.

4-چرا و چگونه ایمان به خدا ضامن آزادی انسان از غیرخداست؟

تازمانی که انسان به حقیقت هستی روی نکند ودل به خدانبندد ،دربندگی غیرخدا به سرمی برد وطعم آزادی حقیقی رانمی چشد.انسان ،آزاد ازغیرخدا آفریده شده وشایسته نیست جز در برابرخدا سرخم کند وگوهرآزادی وآزادگی خودرا ارزان بفروشد ؛تلاش پیام آوران الهی این بوده که آدمی را ازدام بت ها وهر معبودی جزخدا نجات دهد وبه به بندگی حق،یعنی آزادی مطلق برسانند.

4-   پیدا و پنهان بودن خداوند را به چه عبارات دیگری از نهج البلاغه می توان تبیین کرد؟

خداوند هم پیداست و هم نهان. او در ذات خود پیدا اما از حواس انسان پنهان است. پنهانی او از حواس انسان از ناحیه محدودیت حواس است ،نه از ناحیه ذات او. اگر نور و روشنی همیشه و همه جا به طور یکنواخت باشد، قابل احساس نیست .اگر یک آوازه به طور مداوم و یکنواخت شنیده شود، هرگز شنیده نمی شود. او از آن جهت پنهان است که در نهایت پیدایی است ، او از شدت ظهور در پنهان و خفاست. امام علی (ع) در خطبه 1 می فرماید: با هر چیز هست، اما قرین آن نیست ؛ غیر از هرچیز است، اما جدای از آن نیست.

 

فصل دوم :

1- وحی و پیام آوری در نهج البلاغه برچه فلسفه ای مبتنی است؟

زیباترین و لطیف ترین جلوه بارش رحمت حق برای هدایت آدمیان ، نشان دادن راه رفتن به سوی بلندای هستی و گشودن درهای بهشت است. این کار جز به میمنت وحی و پیام آوری ممکن نیست. تنها افرادی از بشر ، یعنی پیام آوران الهی ، واسطه ابلاغ پیام هایی هستند که به واسطه فرشنگان مقرب خداوند فرستاده می شود . اینان هستند که راه حق را به آدمیان نشان می دهند .خداوند پیامبرانش را برانگیخت و وحی خود را خاص ایشا ن بفرمود: آنان را حجت خود بر آفریدگانش نمود تا برای مردمان جای عذری نماند. پس به زبانی راست آنان را به راه حق خواند.

 

2- هدف رسالت آخرین پیام آور الهی چیست؟

هدف آخرین پیام آور رسالت الهی آن است که انسان را از هرنوع بت پرستی چون؛ غیر خداپرستی قدرت پرستی ، شهوت پرستی ، گروه پرستی و دیگر صورت های بت پرستی و نیز از اطاعت هرآنچه آدمی را ازخدا دور می سازد ، از روابط شیطانی و گمراهی ها نجات بخشد و به آستان هدایت رهنمون سازد.

3- سیرت پیامبر اکرم (ص )در نهج البلاغه چگونه آمده است؟

پیامبراکرم (ص) جلوه کامل رحمت و بخشش خداوندی برمردمان بود او با گذشت و بزرگواری ،لطف ومهرورزی واستقامت و پایداری چونان طبیبی ماهر و ودلسوز به مداوای دل های گمراه و گمگشته و مردمان خسته و فرو رفته در ظلمت و نکبت اهتمام کرد و زنجیرهای اسارت را گشود و راه پرواز و تعالی راترسیم نمود .

 

4- ضرورت استمرار هدایت ورهبری الهی درنهج البلاغه چگونه مطرح شده است؟

رسال پیامبر اکرم (ص)برای هدایت بشر محدود به زمان ومکان نیست،بلکه جاودان است .ایمن جاودانگی به واسطه قرآن کریم وهادیانی معصوم که اوصیای پیامبرند تحقق می یابد

 

5- ویژگی های پیشوایان الهی در نهج البلاغه چیست؟

01 اوصیای پیامبر  (ص) حامل اسرار الهی اند. و با رهبری الهی که بر امور مردمان را عهده دار می شوند.                                                                                                                           

02 آنان پناهگاه امور الهی اند

03    علومی که برای هدایت بشر لازم است .از طریق پیامبر به اوصیای آن حضرت رسیده است .

04 آنان مرجع دینی و بیانگر آنند .

05 قرآن وسنت باآنا ن سلامت می ماند

06 پیشوایان معصوم مایه استواری دین وپابرجایی راه هدایتند

07 قامت دین با آنان راست می ماند.

08 با آنان انحراف ها از دین زدوده می شود و مسیر کمال به درستی طی می گردد.

6- آینده جهان در نهج البلاغه چگونه مطرح شده است؟

حضرت آینده این جهان این گونه در سخنانش تبیین می نماید: « این چنین است که آخرین ستاره هدایت الهی این خاندان (حضرت مهدی «عج») آرزوهای دیرین بشر را جامه عمل می پوشاند، و عدالت ، اخلاق ، امنیت ، رفاه و معنویت را به تمام معنا برای بشر به ارمغان می آورند و زندگی قرآنی با همه جلوه هایش تحقق می یابد .»

 

فصل سوم :

1- نمونه هایی از کاربرد واژه حق در نهج البلاغه را بیابید؟

01 حق به معنای واقعیت و امر واقعی مثلا حق امری واقعی است ازاین روحق است.

 02 حق به معنای حقیقت؛ مثلا ادراک به اینکه مرگ وجوددارد واعتراف به آ ن حقیقت است

03 حق به معنای اجازه و رخصت

04 حق به معنابی استحقاق وسزاوای برای چیزی

05 حق به معنای طلب و مطالبه؛ مانند حق مردم بر زمامداران و بالعکس

2- حق مداری به چه معناست؟آن را براساس رفتار شناسی علی«ع»تبیین کنید؟

حقوق مداری بدین معناست که محور و اساس مناسبات و روابط انسانی بر حقوق شناسی و پایبندی به حقوق قرار گیرد و همه چیز تابع حقوق گردد. امام علی «ع» پس از به دست گرفتن حکومت همه چیز را به سوی حقوق مداری سوق داد، آنجا که وقتی خوارج سر به مخالفت برداشتند ونادرست ترین اخلاق و رفتار را از خود بروز دادند و جامعه را به آشوب کشاندند، امام علی «ع» تلاش کرد تا آنان را باحقوقشان آشنا سازد و با تبیین حد و مرزهای برخاسته از حقوق ،آنان را به رفتاری درچارچوب قانون بکشاند.

3-مواردی از حقوق فردی و شخصی را در نهج البلاغه برشمارید ؟

مهمترین حقوق آدمی بر خویشتن این است که شکر وجود خود گذارد و خود را هدر ندهد .استعدادهای خود رابه درستی شکوفا کند و پیوسته رو به کمال سیر نماید. آگاهی آدمی از ارزش های وجود خویش و استعدادهای درونی خود، زمینه ای اساسی برای تلاش در تربیت ، تقویت ، فعلیت بخشیدن به آنها و بهره برداری در ساحت وجود و توان خود در جهت کمال مطلوب است.

4- مواردی از حقوق اجتماعی و سیاسی را در نهج البلاغه گزارش کنید؟

مردم دارای حقوق سیاسی، اقتصادی ، اجتماعی و تربیتی اند که امام آنها را به عنوان حقوق مسلم ایشان برشمرده است .مردم حق داد دارند بدانند ، بپرسند ، نصیحت و خیرخواهی ، انتقاد و مواخذه ، استیضاح و اعتراض نمایند. این حفوق برای آنان است که با ایشان به درستی و مهربانی و باکرامت و رحمت رفتار شود؛ حق دارند در همه امور نقش داشته باشند و مشارکت نمایند.

6-   پیامدهای فردی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی و بی حرمتی به حقوق دیگران را بیابید ؟

پایبندی به حقوق و رعایت حقوق متقابل در هرحوزه ای موجب تحقق عدالت، پیدایش الفت و زمینه ساز اخلاقیات و روایط درست انسانی است. زایل کردن حقوق و عدم رعایت حقوق متقابل ، در هر عرصه ای آثار مخرب و تباه کننده دارد و این امر، زمینه ساز انوا ع انحطاط های اخلاقی، اجتماعی و سیاسی است.

 

فصل چهارم :

1-مفهوم سیاست بر اساس آموزه های امام علی (علیه السلام) چیست؟

در اندیشه امام علی «ع» سیاست به هیچ وجه به مفهوم قدرت مدار ی، خود رایی، تحکم و تجبّر نیست، بلکه تدبیر صحیح امور جهت خدمت به مردم ، تحقق عدالت و فراهم کردن زمینه تربیت است. از منظر امام علی «ع» سیاست انسانی به دور از فریبکاری ، قدرت مداری ، ریاکاری و زورگویی است. بلکه تدبیر امور با مبانی اخلاقی و رفتار انسانی است .

 

2-سیاست نزد امام علی« علیه السلام » چه جایگاهی دارد؟

 سیاست دراندیشه علی «ع»تدبیر امور برای سامان آوردن واصلاح امورمردمان به منظور فراهم کردن زمینه رشد و تعالی آنان است.

3-اهداف سیاست در نهج البلاغه فرد و جامعه را به کجا هدایت می کند؟

چنان که اشاره شد در اندیشه امام علی «ع» غایت سیاست رشد و تعالی جامعه است. امام علی «ع» در پی آن بود که با دستیابی به اهداف سیاست خویش ، زمیته تعالی و کمال آدمیان را فراهم آورد و سیاست را برای رشد انسان ، فرد و جامعه می خواست ، نه انسان را برای سیاست .

4-میان اهداف سیاست و غایت سیاست چه نسبتی برقرار است؟

امام علی «ع» به دنبال آن بود که با تحقق اهداف سیاست زمینه ای را فراهم کند که مردمان از سر آگاهی و بینایی ، و با اختیار و آزادی به سوی رشد و تعالی گام بردارند و بهشت را بهره خویش سازند.

حکمت 456: جان های شما را بهایی نیست جز بهشت جاودان؛ پس مفروشیدش جز بدان.

 

فصل پنجم :

1- سیره سیاسی چیست وچگونه می توان آن رااستخراج کرد؟

مفهوم حقیقی سیره ، نوع رفتار، سبک رفتار و طریقه خاص زندگی است که لازمه آن داشتن اصول در زندگی است؛ یعنی انسان در زندگی خویش، درحوزه های مختلف تابع اصول عملی کلی، مشخص و ثابت باشد و سیره سیاسی بیانگر چنین اصولی در عرصه سیاست است.

2- خطوط حاکم برسیاست،چه نقشی درسازمان دادن به سیاست اخلاق گرایانه دارد؟

سیاستی تابع اخلاق و راهبر می باشد که اصول ایجابی یا خطوط کلی سیاست که درآن حفظ حدود الهی قانون گرایی، عدم استفاده از فریب کاری، دروغ و گناه و غیره .... صراحت و صداقت ، شفاف سازی ، عاقبت اندیشی ، عدالت خواهی و پرهیز از خود رایی رعایت شود و از اصول سلبی و آفات سیاست دوری و پرهیز شود در این صورت سیاست علوی و دارای اخلاق گرایانه صورت می گیرد.

3- پیامدهای سیاست های قبلا به آفات سیاست چیست؟

سیاست عرصه ای آفت خیز است و اگر با حراست نفس ، حاکمیت اخلاق و مهار قدرت همراه نباشد ، آدمی را در دام قدرت طلبی خود کامگی ، عقل گریزی ، خشونت ورزی ، دنیازدگی ، انحصار طلبی ، دروغگویی ، فریب کاری ، زورگویی ، کینه توزی ، حب و بغض افراطی ، ریا کاری ، گردن فرازی ، سازش کاری و دام های بسیار دیگر فرو می برد و فرد و جامعه را به تباهی می گشاید .

 

فصل ششم :

1-   چرا زندگی بدون ادب کمالی جز تباهگری نیست ؟

اگر انسان به ادب کمالی و صفات متصف نشود و کمالات انسانی در او ظهور ننماید و به لطافت وجودی دست نیابد ، در صورت انسانی فاسق جلوه می کند که از محتوای انسانی به دور است و از او جز تباهگری ، خشونت ورزی و خون ریزی ، عملی برنمی خیزد.

2- برای هریک از کمالات مطرح شده دراین فصل ،نمونه هایی از عبارت نهج البلاغه بیابید؟

الف- حریت: اگر انسان در هر عرصه ای با آزادگی وارد شود و شرایط حریت را رعایت کند ، خود را از اسارت حفظ می نماید

ب- حکمت :انسان حکیم بانظر وعمل حکیمانه اش به بی نیازی وسلامت ،وبه قوت وعزت می رسد.

ج- رحمت : کمال رحمت درانسان این گونه است که وجود آدمی راوسیع می سازد تابتواند برهمگان بخشش آرد و عطوفت بورزد.

د- نزاهت : پاک شدن از پستی ها،اتصاف به زیبایی ،نیکی ها وخوبی ها ازمهم ترین اهداف نظام های دینی واخلاقی است.

و- عدالت : به معنای قراردادن هرچیز درجای خود ،رعایت استحقاق هر چیز و رساندن هر ذی حقی به حقش آمده است

ز- عبودیت :عبودیت تسلیم حق بودن وگردن نهادن به خواست الهی است یعنی عبد به جز رضای حق نخواهد

ح- سماحت : هر چه انسان به مراتب بالاتری از انسانیت نایل شود بخشش و بخشندگی و بزرگواری او بیشتر می شود.

ط- قناعت: بسنده کردن به فقر وناداری وتنگ دستی نیست ،بلکه بسنده کردن به کفاف است یعنی آدمی به اندازه ای معقول ومعتدل درزندگی بسنده کند وخود را اسیر حرص وآز وفزون خواهی ننماید

ی- شجاعت: این است که انسان آنجا که باید بایستد وبی باکی ننماید ،بتواند خود رانگه دارد وصبر نماید وشکیبایی ورزد

ک- استقامت : ارزش واعتبار انسان به راستی وپایداری اودرحق ،واستقامت اودرمعرکه های زندگی است.

ل- علو همت : درنگاه امام علی «ع»انسانیت انسان به همتش است و والایی همت ،نشانه والایی مرتبه انسانی آدمی است .

م- پایبندی به تعهدات : مادام که پیمان برقرار است ،و شکستن آن جایز نیست ؛ زیرا هر پیمان و تعهدی ، پیمان و تعهد با خدای متعال است .

3-  چه شاخصه های ادبی کمالی دیگری درنهج البلاغه می توانید بیابید ؟از موارد پژوهشی می باشد (از کتاب نهج البلاغه بیابید)  

اعتدال و میانه روی : از جمله شاخصه های برجسته در سیاست علوی، اعتدال و میانه روی و پرهیز از افراط و تفریط در تصمیمات و اقدامات سیاسی است. امیر مومنان علی (ع) هرگونه افراط و تفریط و انحراف به راست و چپ را گمراهی دانست و در سیاست خود جز بر اعتدال و میانه روی راه نپیمود که باور او این بوده که جاده حق، مسیر الهی و سنت نبوی از افراط و تفریط به دور است نمی توان جز بر اساس  اعتدال و میانه روی به عاقبتی نیکو رسید.  آن حضرت پس از بیعت مردم با وی در مدینه در نخستین خطبه های حکومتی خود این امر را اعلام نمود و در عمل نیز پایبندی خویش را بدان نشان داد.

/ 0 نظر / 190 بازدید